Поиск по базе сайта:
System partyjny ukrainy a demokracje zachodnioeuropejskie icon

System partyjny ukrainy a demokracje zachodnioeuropejskie




Скачати 37.91 Kb.
НазваSystem partyjny ukrainy a demokracje zachodnioeuropejskie
Дата конвертації23.05.2013
Розмір37.91 Kb.
ТипДокументи

SYSTEM PARTYJNY UKRAINY A DEMOKRACJE ZACHODNIOEUROPEJSKIE


J. Szweda – docent Katedry Politologii Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Iwana Franki, shveda@ukr.net


Politologia i Stosunki Miedzynarodowe, 2007, Nr. 2, s. 284-290.


W przeciągu ostatnich piętnastu lat system polityczny Ukrainy znajduje się w procesie transformacji od radzieckiego totalitaryzmu do demokracji europejskiej. Proces ten jest nieprosty i daleko niejednoznaczny. Powiązany on jest z sukcesami i niepowodzeniem, wzlotami i spadkami. Taką samą nieprostą drogę stanowienia przechodzi i system partyjny Ukrainy.

Odwołanie w roku 1990 szóstego artykułu Konstytucji ZSRR, którym było zapewnione monopolowe stanowisko KPZR [Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego], zdołało formalne przeszkody dla rozwoju na Ukrainie wielopartyjności. W tym roku na Ukrainie była zarejestrowana pierwsza partia niekomunistyczna (URP [Ukraińska Republikańska Partia]), w roku 1991 ich było już siedem, w roku 1992 do nich przyłączyło się jeszcze sześć, w 1993 r. Ministerstwo Sprawiedliwości oficjalnie zarejestrowało już szesnaście politycznych partii Ukrainy [1].

Jednak powstanie znaczącej ilości partii politycznych jeszcze nie oznacza automatyczną zmianę ich roli w życiu politycznym społeczeństwa. I rzeczywiście, chociaż politycznych partii naliczało się kilka dziesiątków, ale żadna z nich nie miała ani poziomu liczebności, umożliwiającego utworzenie skutecznych organizacji partyjnych w terenie, ani poziomu popularności, umożliwiającego bodaj połowie potencjalnych wyborców znać partie i rozróżniać ich między sobą, ani poziomu wpływu, pozwalającego frakcjom w parlamencie lub w lokalnych organach przedstawicielskich wpływać na tworzenie rządu lub struktur wykonawczych w terenie. Partie polityczne, powstające na początku lat 90-ch, były raczej protopartiami, niż partiami w klasycznym znaczeniu tego terminu, a wielopartyjność była raczej ilościową, niż jakościową.

W roku 1994 ma Ukrainie działało 130 zarejestrowanych partii, 14 z których otrzymały mandaty poselskie. Z 14 partii, reprezentowanych w parlamencie, tylko sześć oficjalnie wysunęły swoich kandydatów. Mówi to o tym, że większość ukraińskich partii w tym okresie jeszcze nie były gotowe do przeprowadzenia pełnowartościowych ogólnonarodowych kampanii wyborczych [2]. W parlamencie żadna z sił politycznych nie dysponowała wymaganym potencjałem do tworzenia stałej większości. Jeżeli taka większość i tworzyła się, to raczej na podstawie sytuacyjnej. Charakterystycznie, że tylko dwie partii – Komunistyczna Partia Ukrainy (KPU) i Narodowych Ruch Ukrainy (NRU) - dysponowały taką liczbą mandatów, która była niezbędna dla stworzenia własnych frakcji partyjnych [3].

W społeczeństwach przejściowych (a mianowicie do ich liczby obecnie i należy zaklasyfikować Ukrainę) strukturowanie interesów politycznych odbywa się skomplikowanie. Występuje niedostateczne strukturowanie interesów społecznych, brak stałej identyfikacji politycznej, bazującej się na zasadach programowych, uznaniu pewnych wartości ideologicznych. Badania socjologiczne świadczą, że znacząca część wyborców ukraińskich nie posiada ustalonych orientacji politycznych. Według danych porównawczych ogólnoukraińskiego badania opinii publicznej wielki odsetek wynosiła grupa respondentów, którzy w ogóle lub ostatecznie nie zdecydowali się ze swoim stanowiskiem politycznym, a także tych, kto nie rozumie się na prądach politycznych. W roku 2004 takich naliczało się 46 %. Należy jednak odznaczyć, że z czasem wskaźnik ten zmniejsza się. W szczególności, w roku 1997 on wynosił 63,5 %, w 2000 – 55,9 % [4].

H. Kitszelt, analizując proces kształtowania linii rozgraniczenia partyjnego w krajach postkomunistycznych, pisze o trzech typach utworzenia partii i trzech typach partii politycznych: charyzmatyczne, klientelowskie i programowe (programowo-polityczne). Partie charyzmatyczne i klientelowskie przynoszą mało korzyści rozwoju demokracji, jednak właśnie te typy partii są obecnie dominującymi na Ukrainie [5].

A więc, nie wszelka wielopartyjność jest skutkiem zaawansowanego życia społecznego i nie wszelka prowadzi do stabilizacji demokracji, a tylko taka, przy której tworzy się stały system partyjny, zorganizowany z udziałem partii przy pomocy mechanizmu realizacji władzy. Partie, tworzące ten system, powinny być rzeczywiście politycznym zrzeszeniem ludzi, posiadających wspólne poglądy na lepszy ustrój społeczny i pragnących realizować te poglądy dla ogólnego dobra całego społeczeństwa. Więc zorganizowany system partyjny na Ukrainie tylko kształtuje się.

Programy (ideologie) tradycyjnie są rozpatrywane jako źródłowy czynnik strukturowania pola partyjno-politycznego. Badanie obecnego zestawu pozycji alternatywnych – jest to obowiązkowy etap analizy tak systemów partyjnych, jak i masowych orientacji politycznych. W obu przypadkach w postaci bazowego modelu z reguły jest wykorzystywany kontinuum prawo-lewy.

Do czasu obecnego na Ukrainie ułożyła się praktyka stosowania pojęć “prawy”- “lewy” w znaczeniu, zwykłym dla krajów zachodnich. Lecz społeczeństwo postradzieckie posiada inną logikę ewolucji wielopartyjności. Dlatego nie jest dziwnym, gdy nasi “liberałowie” działają jako radykałowie, “prawi” występują zwolennikami prawie rewolucyjnych zmian, a konserwatorzy zapisują się to do kolejnej “partii władzy”, to do komunistów lub nacjonalistów.

Trudności strukturowania partii ukraińskich są powiązane z ich własną identyfikacją polityczną. W programach można spotkać powołania się na kierunek ideologiczny lub na platformę polityczną partii. Jednak przeważająca większość partii dość niewyraźnie lub ogólnie identyfikują siebie. Ze 126 istniejących obecnie na Ukrainie partii tylko około 30-tu ściśle określają w dokumentach programowych swoją przynależność ideologiczną lub polityczną [6].

Polityczne partie Ukrainy przebywają na etapie swego stanowienia. Ich liczebność, budowa organizacyjna, wpływ na życie polityczne są nieznaczącymi. W szczególności według danych badań socjologicznych Instytutu Socjologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy członkami partii politycznych w 2004 r. byli 1,9 % ludności (w 1994 – 0,7 %, w 1998 – 0,9 %, w 1999- 1,5 %, w 2001 – 1,7 %, w 2002 r. – 2,2 %).

Taki nieznaczący odsetek bezpośredniego udziału obywateli w działalności partii politycznych wyjaśnia się jeszcze dość niskim autorytetem partii, istniejących na Ukrainie. 79,0 % respondentów zaznaczyli w wyniku badania, że oni interesują się polityką. Jednocześnie na pytanie “Czy jest ma Ukrainie wśród obecnych politycznych partii i ruchów takie, którym można powierzyć władzę?” zadowalająco odpowiedzieli w roku 2004 tylko 25,5 % ludności (1994 – 13,9 %, 1999 – 19,3 %, 2002 – 32,4 %, 2003 – 23,0 %)[7]. I to w państwie, gdzie ustawodawca, przez proporcjonalny system wyborczy, delegował partiom politycznym wyłączne prawo do tworzenia wyższych organów władzy!

Miejsce i rola partii politycznych w społeczeństwie w znacznym stopniu zależy od istniejącego w nim typu systemu wyborczego. Zgodnie z “prawem socjologicznym Diuveržė” właśnie typ systemu wyborczego jest główną determinantą, decydującą o typie istniejącego w państwie systemu partyjnego. Krach komunizmu i występowanie konkurencji międzypartyjnej w Europie Wschodniej spowodowały to, że problem wpływu systemu wyborczego na partie nabył osobliwej aktualności. A. Lejphart został głównym adwokatem przedstawicielstwa proporcjonalnego i wielopartyjności w tych państwach. Przeprowadzona przez niego analiza wprowadzonych w Węgrach, Polsce i Czechosłowacji systemów wyborczych pozwala stwierdzać, że partie komunistyczne w końcu lat 80-ch preferowały przedstawicielstwo proporcjonalne dlatego, że widzieli w nim środek zachowania chociażby jakiejś władzy w warunkach presji ze strony nowej fali wyborców.

Jednak system proporcjonalny w warunkach republiki parlamentarnej jest najbardziej niestabilnym wariantem systemu politycznego. Więc, wprowadzony w Czwartej Republice we Francji proporcjonalny system proporcjonalny wyborów powinien był spowodować wzrost ilości partii i harmonizacji systemu partyjnego. Jednak skutki tego eksperymentu okazały się diametralnie przeciwległymi od oczekiwanych. W ciągu dziesięciu lat tutaj zmieniło się 22 rządy.

Główna lekcja przykładu Czwartej Republiki powinna zastrzegać od stereotypu, że pod warunkiem przestrzegania wyborów proporcjonalnych w republikach parlamentarnych powstaje efektywna wielopartyjność. Związek pomiędzy wymienionymi instytucjami bezwarunkowo widać, lecz nie trzeba mówić o obowiązkowej determinacji.

Podobne procesy, spowodowane przejściem od zmieszanego do proporcjonalnego systemu wyborczego oraz od prezydencko-parlamentarnej do parlamentarno-prezydenckiej formy zarządzania obserwujemy obecnie i na Ukrainie.

Tylko zmiany w kierunku wzmocnienia władzy prezydenckiej, które były wprowadzone w Piątej Republice, zapewniły stabilizację systemu politycznego Francji. Już pierwsze pięć lat istnienia tego systemu politycznego stały przykładem dla rozumienia charakteru wymiany niestabilnego reżymu demokratycznego na stabilny demokratyczny. Piąta Republika w ciągu kilku dziesięcioleci swego istnienia wykazała własną żywotność i zdolność do skutecznego funkcjonowania nawet przy wszelkiego rodzaju kataklizmach. Myśli się, że właśnie w tym kierunku powinno być szukane wyjście do stabilizacji systemu politycznego Ukrainy. W przeciwnym przypadku stabilizacja systemu politycznego może odbywać się według przykładu Republiki Wejmarskiej.

System partyjny Ukrainy w swym rozwoju przechodził szereg etapów, które w znacznym stopniu określały się typem przyjętego w społeczeństwie systemu wyborczego. Większościowy system wyborczy nie sprzyjał stanowieniu wielopartyjności. I tylko z przyjęciem zmieszanego, a niebawem i proporcjonalnego systemu wyborczego zmieniła się konfiguracja istniejącego systemu partyjnego, a więc, miejsce i rola w nich samych partii politycznych. Otóż z tego punktu widzenia proporcjonalny system wyborczy niewątpliwe sprzyjał stanowieniu wielopartyjności na Ukrainie. Jednak fakt przeprowadzenia tylko dwóch kampanii wyborczych według zmieszanego i proporcjonalnego systemów wyborczych daje badaczom bardzo mało podstaw do analizy ustalonych trendów utworzenia partii na Ukrainie.

Od początku lat 90-ch system partyjny Ukrainy przeszedł konsekwentną transformację od atomizowanego systemu partyjnego przez partyjny system pluralizmu polaryzowanego do partyjnego systemu pluralizmu umiarkowanego z dominowaniem małych partii. Wskaźnik efektywnej liczby partii się obniżył w porównaniu z rokiem 1998 i przybliżył do średnich wartości w państwach Europy Środkowej i Wschodniej: na poziomie wyborczym on wyniósł 7,96; na parlamentarnym – 4,6. Z kolei indeks frakcyjności systemu partyjnego (według udziału proporcjonalnego) podniósł się do 0,88 (0,80 w roku 1998), co mówi o wzroście proporcjonalnego przedstawicielstwa partii na poziomie parlamentu. W latach 1998 – 2002 indeks agregacji wynosił na Ukrainie 3,73. Podobna wysokość powyższego wskaźnika była w Finlandii w latach 1945 – 1979 i latach 1980 – 1994 (3,38 i 3,11 odpowiednio), a także Holandii (3,57) i Szwajcarii (3,49) w latach 1975 – 1979. [10]

Wybory parlamentarne 2006 r., które przechodziły na podstawie zaktualizowanej

ustawy o wyborach posłów ludowych Ukrainy, przechodziły po raz pierwszy według proporcjonalnego systemu wyborczego w ogólnopaństwowym okręgu wyborczym z 3 % barierą wyborczą.

W przededniu wyborów przez Ministerstwo Sprawiedliwości Ukrainy było zarejestrowano 137 partii politycznych. Wiele z nich są jeszcze “młode”. Tylko każda piąta z zarejestrowanych (27) podołała lub przybliżyła się do swej rubieży dziesięciorocznej. “Najstarszą” partią “nowej doby” jest Ukraińska Republikańska Partia “Sobór” (aktualna nazwa), stworzona w 1990 r. [11].

W walkę o miejsca w wyższym ustawodawczym organie państwa włączyło się 45 podmiotów procesu wyborczego (29 partii politycznych i 16 bloków partyjnych). Blokom partii politycznych udało się połączyć wysiłki 50 partii politycznych Ukrainy. W taki sposób trochę więcej, niż połowa z istniejących w państwie partii politycznych zdążyły skorzystać ze swego prawa do udziału w kształtowaniu wyższych organów władzy, co i jest podstawową funkcją partii politycznych.

Na partie i bloki partyjne, które podołały 3% barierę wyborczą głosowało 77,8 % tych, kto uczestniczył w głosowaniu. Według wyników obliczenia głosów prawo do tworzenia parlamentu ukraińskiego otrzymały pięć sił politycznych: jest to Partia Regionów (PR), kra zdobyła 32,14 % głosów wyborców, Blok Julii Tymoszenko (BJuT) – 22,29 %, blok “Nasza Ukraina” – 13,95 %, Socjalistyczna Partia Ukrainy (SPU) – 5,69 %, Komunistyczna Partia Ukrainy (KPU) – 3,66 %, 1,77 % wyborców nie podtrzymali nikogo. A więc w 450-miejscowym parlamencie Ukrainy Partia Regionów otrzymała 186 miejsc poselskich, BJuT – 129, blok “Nasza Ukraina” – 81, SPU – 33, KPU – 21 [12].

Preferencje polityczne elektoratu na wyborach 2006 r., jak i podczas poprzednich kampanii wyborczych, posiadały jaskrawo wyrażony regionalny charakter. Wyborcy południa i wschodu Ukrainy przeważnie oddawali swoje głosy na Partię Regionów i komunistów, wówczas jak na zachodzie – na BJUT i blok “Nasza Ukraina”. Partia Regionów była liderem sympatii elektoralnych w 8 obwodach Ukrainy, BJUT – w 13 i w m. Kijowie, blok “Nasza Ukraina” – w 3. Socjaliście cieszyli się popularnością w miejscowości wiejskiej obwodów środkowych i południowych, jednak im i komunistom tak i nie udało się zostać liderem wyścigów wyborczych w żadnym z obwodów Ukrainy.

Główna intryga kampanii wyborczej 2006 r. polegała na walce pomiędzy siłami politycznymi, które po różnemu traktowały istniejącą władzę i politykę Prezydenta Ukrainy W. Juszczenki. Tzw. “siły pomarańczowe” - blok “Nasza Ukraina”, BJUT i SPU występowały na wyborach parlamentarnych jedynym frontem jak siły proprezydenckiej, wówczas jak Partia Regionów (błękitno-białe) i komuniście (czerwoni) budowali swoją kampanię wyborczą na ich bezwzględnej krytyce. W ogóle i stronnicy polityki Prezydenta, i ich oponenci otrzymali mniej-więcej jednakowe poparcie wyborców (odpowiednio 41,93 % i 35,80 %) oraz mniej-więcej jednakową ilość mandatów poselskich (243 i 207). Paradoks sytuacji politycznej polegał na tym, że mimo zwycięstwa na wyborach sił proprezydenckich sam blok “Nasza Ukraina”, w podstawie którego leży Ludowy Związek Nasza Ukraina (LZNU), honorowym przewodniczącym którego jest Prezydent, otrzymał mniejszą ilość wyborców, niż BJUT. Licząc po wyborach na stanowisko szefa rządu, główne siły koalicji pomarańczowej – BJUT i blok “Nasza Ukraina” – skupiły swoją działalność nie tak na krytyce swoich oponentów, jak na walce pomiędzy sobą. W walce o brand “obrońców Majdanu” BJUT okazała się bardziej przekonującą. Nie ostatnią rolę w zwycięstwie odegrała i obecność w BJUT’u takiego charyzmatycznego lidera jak J. Tymoszenko.

Jednak, żadna z dwóch dominujących sił politycznych – PR i BJUT - nie dysponowały poparcie elektoralnym, dostatecznym dla tworzenia większości parlamentarnej, a więc były wymuszone szukać poparcia innych frakcji parlamentu. Taka zachwiana przewaga głównych graczy politycznych i brak ściśle określonej w ustawodawstwie Ukrainy procedury tworzenia koalicji zarządczej otwiera szerokie możliwości do różnorodnych konfiguracji sił parlamentarnych. W tej sytuacji więcej szans na sukces miały te siły polityczne, które władały większym potencjałem koalicyjności i mogły zaproponować swoim młodszym partnerom bardziej atrakcyjne propozycje. Właśnie taką okazała się Partia Regionów, a nie BJUT.

Głębokość istniejących pomiędzy siłami pomarańczowymi sprzeczności i ambicji, ich niezdolność iść na ustępstwa jeden drugiemu skłoniły SPU do tego, żeby wystąpić ze składu koalicji pomarańczowej i stworzyć większość parlamentarną – tzw. Koalicję Przeciwkryzysową – z Partią Regionów i komunistami. Koalicja Przeciwkryzysowa potrafiła przewieść na stanowiska kierownicze w państwie swoich przedstawicieli: lider SPU O. Moroz został wybrany spikerem parlamentu, pierwszy, wicespikerem został przedstawiciel KPU – A. Martyniuk. Po długich wahaniach Prezydent Ukrainy W. Juszczenko jednak przedstawił parlamentowi do zatwierdzenia kandydaturę lidera Partii Regionów W. Janukowycza na stanowisko premiera Ukrainy, która została poparta przez większość parlamentarną. W taki sposób, zdobywszy faktyczne zwycięstwo na wyborach parlamentarnych, siły pomarańczowe okazały się niezdolne konwertować jego we właściwy kapitał polityczny.

SPU i blok “Nasza Ukraina” pragnęły z maksymalną korzyścią dla siebie rozegrać rolę trzeciej partii lub tzw. “złotej akcji”. Tą delikatną grę polityczną z maksymalną korzyścią dla siebie i dla partii udało się skutecznie realizować liderowi SPU O. Morozowi. Po nieudanych próbach Prezydenta przyjść do tworzenia tzw. “wielkiej koalicji” z udziałem bloku “Nasza Ukraina”, ostatnia była wymuszona szukać sobie miejsce w szeregach opozycji pomarańczowej.

A więc wyniki wyborów parlamentarnych 2006 r. przyczyniły się do tworzenia na Ukrainie systemu partyjnego, analogicznego systemowi partyjnemu Niemiec. W ogóle mamy sprawę z bipolarnym podziałem przestrzeni politycznej. Centrum jednego pola występuje prawocentrystyczna Partia Regionów, centrum innego – lewocentrystyczna BJUT. Paradoksalnie, ale Partia Regionów potrafiła połączyć dookoła siebie lewych (socjalistów i komunistów), a BJUT – prawych (naszoukraińców). To jaskrawo świadczy o tym, że połączenie sił politycznych Ukrainy odbywa się obecnie raczej dookoła traktowania władzy, a nie dookoła wartości ideologicznych lub programowych.

W przypadku przeprowadzenia przedterminowych wyborów parlamentarnych (na co obecnie nalegają Prezydent i “siły pomarańczowe”) mało prawdopodobnie, że rozkład sił politycznych na Ukrainie istotnie zmieni się. A więc według wyników przyszłych wyborów można przewidzieć następujące warianty tworzenia większości parlamentarnej:

1) większość parlamentarna na podstawie Partii Regionów i “lewych” (komunistów i socjalistów) (premier W. Janukowycz),

2) większość parlamentarna na podstawie BJUT i bloku “Nasza Ukraina” (premier J. Tymoszenko),

3) większość parlamentarna na podstawie Partii Regionów i bloku “Nasza Ukraina” (tzw. wielka koalicja z rządem narodowej jedności). Dołączenie do tej koalicji BJUT jest żądanym, jednak mało prawdopodobnym, a KPU – prawdopodobnym, lecz nie żądanym.

Pierwszych dwa warianty można nazwać konfrontacyjnymi, ponieważ w obu przypadkach będziemy mieć sprawę z dość potężną, wzmocnioną znaczącym poparciem elektoralnym, opozycją polityczną, skierowaną nie na współpracę, a na rewanż. Ostatni wariant – kompromisowy – byłby najbardziej optymalny dla rozwoju Ukrainy. Umożliwiłby połączenie dookoła programu rządowego wysiłków elit regionalnych Wschodu i Zachodu Ukrainy, a także wzmacniałby możliwość wpływu Prezydenta (poprzez proprezydencką “Naszą Ukrainę”) na działalność parlamentu i rządu. Jednak w jakim kierunku będzie rozwijać sytuacja polityczna na Ukrainie w znaczącym stopniu będzie zależeć od współczesnej elity politycznej. Będzie to jaskrawym wskaźnikiem jej gotowości postawić interesy narodowe ponad wąskopartyjne, a jednocześnie i wskaźnikiem jej rzeczywistej europejskości.

__________________________

  1. Пуфлер Е. Партійна система незалежної України: особливості формування, тенденції подальшої трансф-ї // Нова політика, 1997, № 1.

  2. Балабан Р. Результати парламентських виборів 1990, 1994, 1998 рр: політологічний аналіз // Нова політика, 1998, № 6.

  3. Cкочиляс Л. Парламент України. Типи політичної поведінки депутатських груп Верховної Ради 13-го скликання.- Львів: ЦПД, 1998.

  4. Українське суспільство 1994-2004: соціологічний моніторинг / За ред. Н.Паніної.- К., 2004, с.12.

  5. Kitschelt H. Formation of Party Cleavages in Post-communist Democracies: Theoretical Propositions // Party Politics. Special Issue.- Vol.1., № 4., October 1995., р.451-457.

  6. Політичні партії України. В 3 т. / Уклад.: Ю.Шайгородський.- К.: Український центр політичного менеджменту, 2005, т. 1, с. 20.

  7. Українське суспільство 1994-2004: соціологічний моніторинг / За ред. Н. Паніної.- К., 2004, с.13.

  8. Demokracje zachodnioeuropejskie: analiza porównawcza / Red. A. Antoszewski, R. Herbut.- Wrocław, 1997, s.177.

  9. Політичні партії України. В 3 т. / Уклад.: Ю. Шайгородський.- К.: Український центр політичного менеджменту, 2005, т. 1, с.15.

  10. Oficjalna strona internetowa Centralnej Komisji Wyborczej – www.cvk.gov.ua






Схожі:




База даних захищена авторським правом ©lib.exdat.com
При копіюванні матеріалу обов'язкове зазначення активного посилання відкритою для індексації.
звернутися до адміністрації